Chỉ với một số công cụ AI, người dùng có thể tạo ra nhân vật, bối cảnh, hình ảnh, giọng nói và dựng thành những video, phim ngắn định dạng dọc trong thời gian rất ngắn. Những sản phẩm này nhanh chóng xuất hiện trên TikTok, Facebook Reels, YouTube Shorts và các nền tảng chuyên biệt.
Đặc điểm chung của dòng nội dung này là thời lượng ngắn, nhịp kể nhanh, liên tục tạo cao trào để giữ người xem từ tập này sang tập khác. Đáng chú ý, bên cạnh những sản phẩm đơn thuần mang tính giải trí, ngày càng xuất hiện nhiều video có nội dung phi lý, giật gân, thậm chí bạo lực, tình dục hoặc xấu độc nhưng vẫn thu hút người xem. Có những người biết nội dung phi lý hoặc không có nhiều giá trị nhưng vẫn tiếp tục nhấn xem, lướt từ video này sang video khác, thậm chí thức khuya hoặc xuyên đêm để theo dõi.
Vấn đề vì thế không chỉ nằm ở việc AI giúp sản xuất nội dung nhanh đến đâu, mà còn nằm ở tác động lâu dài của một môi trường nội dung được thiết kế để giữ sự chú ý bằng tốc độ và cảm xúc mạnh.
Khi khán giả quen với nhịp kể dồn dập, cảm xúc mạnh và những “phép màu” diễn ra chỉ trong vài phút, câu hỏi đặt ra không chỉ là AI đang thay đổi cách làm phim ra sao, mà còn là liệu công nghệ này có đang âm thầm định hình một “khẩu vị văn hóa” mới.
Nguy cơ lệch chuẩn “khẩu vị văn hoá”
Dưới góc độ phân tích văn hóa và hành vi xã hội, nhà nghiên cứu văn hóa Ngô Hương Giang đã đưa ra những cảnh báo sâu sắc về tác động của làn sóng phim ngắn AI đối với công chúng, đặc biệt là giới trẻ.
Theo ông, AI trước hết là một công cụ giúp một người bình thường làm ra một bộ phim mà trước đây cần cả ê-kíp mới thực hiện được - đây là một bước dân chủ hóa sáng tạo rất đáng chú ý. Tuy nhiên, điều đáng lo là khi chi phí sản xuất gần như bằng không, nội dung có thể được tạo ra với tốc độ rất lớn. Nếu AI chủ yếu được dùng để sản xuất những câu chuyện giật gân, dễ xem, dễ lan truyền thì chúng ta sẽ có một “dòng thác” nội dung rất lớn nhưng chưa chắc có nhiều giá trị. Vì vậy, câu hỏi đặt ra không phải là “AI có tốt hay xấu?, mà là chúng ta đang dùng AI để tạo ra giá trị văn hóa hay chỉ để câu kéo sự chú ý?”.
 Nhà nghiên cứu văn hoá Ngô Hương Giang |
Điều khiến chuyên gia lo ngại nhất là sự bào mòn khả năng kiên nhẫn trong thưởng thức nghệ thuật. Một tác phẩm có chiều sâu đôi khi đòi hỏi người xem dành hàng giờ, thậm chí nhiều ngày suy nghĩ. Trong khi đó, video ngắn phải tạo được sự chú ý ngay trong vài giây đầu.
“Nếu tiếp xúc quá thường xuyên với những nội dung như vậy, người trẻ có thể quen với tốc độ nhanh, tình tiết dồn dập, cảm xúc mạnh và khó kiên nhẫn với những tác phẩm chậm, sâu, nhiều lớp nghĩa”, ông cho biết.
Theo ông, không thể quy kết cứ xem video AI là thị hiếu sẽ đi xuống. Điều đáng chú ý là sự mất cân bằng trong môi trường văn hóa. Những câu chuyện “đổi đời sau một đêm”, “trả thù rồi thành công” cũng có thể tạo ảnh hưởng nếu được lặp lại quá nhiều. Bởi đời sống thực tế cần thời gian, kỹ năng, kỷ luật, thất bại và sự tích lũy, trong khi nhiều câu chuyện trên màn hình tạo cảm giác mọi vấn đề đều có thể được giải quyết trong vài phút. Chuyên gia cho rằng văn hóa không nên khiến người trẻ mất niềm tin vào những nỗ lực dài hạn chỉ vì họ quen với những “phép màu” trên màn hình.
Cũng theo chuyên gia, phim ngắn AI đang cho thấy rõ một “khẩu vị văn hoá” mới dần hình thành. Xu hướng này khiến những thứ gây chú ý lấn át những giá trị có chiều sâu.
“Cần nhớ rằng lượt xem không đồng nghĩa với giá trị nghệ thuật. Một tác phẩm có thể không gây sốc trong 5 giây đầu nhưng lại khiến người xem suy nghĩ nhiều năm. Đây là điều thuật toán rất khó đo lường”, ông nhận định.
Xu hướng hình thành “rác nhận thức”
Bàn về ranh giới của “rác nhận thức”, nhà nghiên cứu Ngô Hương Giang khẳng định không cho rằng cứ nội dung đơn giản hoặc giải trí là “rác”. Ranh giới nằm ở giá trị và cách thức sản xuất nội dung.
Theo đó, nếu một nội dung được sản xuất hàng loạt chỉ để kích thích cảm xúc, câu lượt xem, lặp đi lặp lại những khuôn mẫu sai lệch, thậm chí đánh tráo hư cấu với sự thật hoặc vi phạm bản quyền, thì đó mới là vấn đề đáng lo.
“Giải trí là nhu cầu chính đáng. Điều chúng ta cần tránh là một môi trường trong đó con người dành phần lớn thời gian để tiêu thụ những kích thích mà gần như không để lại giá trị nhận thức hay thẩm mỹ nào”, chuyên gia nói thêm.
Dưới góc độ làm phim, nhà sản xuất Cao Tùng cho rằng phim ngắn trên nền tảng số bùng nổ trước hết vì nó phù hợp với nhịp sống và hành vi xem hiện nay đó là khán giả xem nhanh, xem trên điện thoại, trong những khoảng thời gian rất ngắn.
Sự phát triển của phim ngắn cũng đặt ra câu chuyện cân bằng giữa chất lượng nghệ thuật và khả năng thu hút khán giả. Theo nhà sản xuất, điện ảnh thương mại vốn luôn phải đứng giữa nghệ thuật và thị trường. Sự tò mò có thể là yếu tố kéo người xem đến, nhưng không đủ để giữ họ lâu dài.
“Sự tò mò có thể kéo khán giả đến, nhưng chỉ có nội dung tử tế mới giữ được họ ở lại”, ông nhấn mạnh.
Làm sao để giữ “phần người” trong thời đại AI?
Trước sức ép của nội dung AI đối với những nhà sáng tạo nghiêm túc, chuyên gia Ngô Hương Giang nhận định chắc chắn sẽ có nếu thị trường chỉ coi trọng số lượng, tốc độ và lượt xem. Nhưng AI không thể “giết chết” người sáng tạo. Ngược lại, nó có thể tạo ra một thế hệ mới đó là những người vừa hiểu nghệ thuật, văn hóa, vừa làm chủ công nghệ. Điều quan trọng là phải tạo ra một thị trường biết trả tiền cho ý tưởng, bản quyền, chất lượng và giá trị sáng tạo, chứ không chỉ trả tiền cho lượt xem.
Công nghệ có thể tạo hình ảnh hoàn hảo, thành phố đẹp hay những thế giới chưa từng tồn tại, tuy nhiên chuyên gia nhận định, thứ AI khó thay thế chính là trải nghiệm sống của con người.
Cơn nghiện phim ngắn AI đang tạo ra một “khẩu vị văn hoá” có nguy cơ lệch chuẩn.
Theo ông, điện ảnh tương lai không nhất thiết phải cạnh tranh với AI về độ hoàn hảo của hình ảnh. Điện ảnh phải giữ được sự thật của trải nghiệm con người. Và đây cũng là cơ hội rất lớn cho Việt Nam.
“Chúng ta có một kho chất liệu văn hóa khổng lồ như lịch sử, truyền thuyết, văn học, nghệ thuật dân gian, đời sống các vùng miền, văn hóa của 54 dân tộc… AI có thể giúp chúng ta phục dựng, kể lại và đưa những câu chuyện ấy đến công chúng toàn cầu. Nhưng có một nguyên tắc tôi cho rằng rất quan trọng: AI có thể giúp chúng ta kể câu chuyện Việt Nam bằng một ngôn ngữ mới, nhưng con người Việt Nam phải là người quyết định mình muốn kể câu chuyện gì.
Đó mới là cách để vừa giữ được căn tính văn hóa, vừa đưa văn hóa truyền thống Việt Nam trở thành nguồn lực của công nghiệp văn hóa và có khả năng bước ra thị trường quốc tế”, chuyên gia khẳng định.
