Những ngày gần đây, DramaBox, NetShort, DramaWave hay ShortMax liên tục xuất hiện ở nhóm ứng dụng giải trí được chú ý tại Việt Nam. Có thời điểm một số ứng dụng phim ngắn còn vươn lên những vị trí cao trên bảng xếp hạng được tải xuống nhiều nhất.
Điểm chung của các nền tảng này là một kho phim lớn được thiết kế chủ yếu để xem trên điện thoại. Mỗi tập thường chỉ dài 1-3 phút nhưng một bộ có thể kéo dài 60, 80, thậm chí hơn 100 tập.
Mô hình khai thác khá giống nhau. Một số tập đầu được mở miễn phí. Khi câu chuyện bắt đầu đi vào cao trào, người xem phải lựa chọn mua xu để mở khóa, đăng ký thuê bao hoặc xem quảng cáo để tiếp tục.
Những khoản thanh toán nhỏ trên hàng chục tập, khi được nhân với một lượng người dùng đủ lớn, đang biến phim dọc từ một định dạng giải trí thành một mô hình kinh doanh nội dung đáng chú ý.
Phim được bán theo từng phút
Khảo sát trên ứng dụng NetShort ngày 22/9 cho thấy phim Bí mật của cặp song sinh gồm 50 tập, trong đó bốn tập đầu được xem miễn phí. Từ tập thứ 5, mỗi tập cần 78 xu để mở.
Như vậy, để xem 46 tập còn lại, một tài khoản cần 3.588 xu. Với bảng giá hiển thị tại thời điểm khảo sát, một phương án mua đủ số xu này có chi phí khoảng 896.000 đồng. Nếu lựa chọn các gói nạp nhỏ, tổng số tiền có thể cao hơn.
Người không muốn trả tiền có thể đổi thời gian xem quảng cáo lấy quyền mở khóa. Với hai quảng cáo cho mỗi tập, 46 tập tương ứng 92 lượt quảng cáo.
Đằng sau cách thu tiền này là sự thay đổi đáng chú ý về đơn vị bán nội dung. Người dùng không nhất thiết mua cả bộ phim, chỉ mua quyền xem thêm vài phút.
Trung Quốc đã tạo ra một công xưởng phim ngắn hoạt động với công suất hàng trăm bộ phim mỗi ngày nhờ sự trợ lực từ trí tuệ nhân tạo (AI).
Tập phim càng ngắn, số lần người xem phải quyết định có tiếp tục hay không càng nhiều. Các điểm dừng thường được đặt ngay khi mâu thuẫn chưa được giải quyết hoặc một tình tiết mới vừa xuất hiện.
Mô hình này không hoàn toàn mới. Tiểu thuyết mạng và truyện tranh số đã bán nội dung theo chương trong nhiều năm. Nhưng khi nội dung được đưa sang video dọc, chu kỳ từ xem miễn phí đến trả tiền được rút xuống rất ngắn.
Bên cạnh bán xu, một nền tảng còn có thể tạo doanh thu từ thuê bao và quảng cáo. Như vậy, ngay cả nhóm không trả tiền trực tiếp vẫn có giá trị kinh tế nếu họ tiếp tục dành thời gian trên ứng dụng.
Một người có thể làm cả series, giá thành siêu rẻ
Nếu người xem đang được chia nhỏ thành từng lượt thanh toán, phía sản xuất lại chứng kiến một thay đổi khác: số người và thời gian cần để tạo ra nội dung đang giảm mạnh.
Nhà phê bình Nguyễn Phong Việt cho PV Tiền Phong biết phim ngắn màn hình dọc đã phát triển tại Trung Quốc từ vài năm trước. AI hiện thúc đẩy thị trường đi xa hơn khi tham gia ngày càng sâu vào quá trình sản xuất.
Một sản phẩm có thể sử dụng AI ở nhiều khâu như xây dựng kịch bản, hình ảnh, âm nhạc, dựng phim và hậu kỳ. Thậm chí đã xuất hiện phim gần như hoàn toàn do AI tạo ra hoặc sử dụng gương mặt diễn viên thật trên phần hình ảnh được tạo bằng công nghệ.
Theo ông Việt, một đoàn phim truyền thống dù được tổ chức tinh gọn vẫn cần vài chục người. AI khiến quy mô nhân sự có thể giảm rất mạnh.
Ví dụ minh họa về mô hình kiếm tiền của một bộ phim AI.
“Với công nghệ AI, một người có thể làm cả một sê-ri phim. AI không chỉ tham gia vào khâu sản xuất mà còn có thể hỗ trợ nhiều công đoạn khác, từ tiền kỳ đến hậu kỳ, như âm nhạc, kịch bản và dựng phim”, ông Việt nói.
Điều này đồng nghĩa chi phí để gia nhập thị trường cũng thấp hơn. Một nhóm nhỏ, thậm chí cá nhân có kỹ năng công nghệ, có thêm khả năng đưa sản phẩm ra thị trường mà không cần tổ chức một đoàn phim theo mô hình truyền thống.
Ông Nguyễn Quang Huy - CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi (NTU) - nhìn nhận AI có thể rút ngắn nhiều công đoạn, từ phác thảo kịch bản, tạo hình ảnh đến lồng tiếng và hậu kỳ.
Tuy nhiên, chuyên gia cho rằng lợi thế công nghệ không thể thay thế hoàn toàn năng lực sáng tạo.
“Công nghệ chỉ là công cụ. Giá trị của một tác phẩm vẫn bắt đầu từ câu chuyện có sức sống, nhân vật có chiều sâu và góc nhìn riêng của người làm phim”, ông Nguyễn Quang Huy chia sẻ với PV Tiền Phong.
Khả năng thương mại hóa phim AI cũng bắt đầu được thể hiện qua một số khảo sát quốc tế.
Báo cáo thường niên Form 20-F của Mega Matrix Inc. nộp lên Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC) dẫn khảo sát tại Mỹ, Brazil và Indonesia, cho thấy 55% người được hỏi sẵn sàng trả tiền cho phim ngắn có AI tham gia sản xuất. Với phim hoàn toàn do AI tạo ra, tỷ lệ này là 49%.
Một nghiên cứu của Holywater Tech và Owl & Co trên hai nền tảng thuộc cùng doanh nghiệp ghi nhận tỷ lệ chuyển đổi người xem thành thuê bao trả phí của nội dung AI là 23,6%, gần với mức 23,9% của nền tảng phim người thật đóng. Tuy nhiên, đây mới là dữ liệu trong hệ sinh thái sản phẩm của Holywater, chưa đại diện cho toàn thị trường.
Chi phí thấp, chưa chắc dễ hốt bạc
AI giúp tăng năng lực sản xuất nhưng chính điều đó lại khiến thị trường nhanh chóng trở nên đông đúc.
Ông Nguyễn Quang Huy - CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi.
Theo DataEye, thị trường phim ngắn AI và truyện tranh AI tại Trung Quốc trong năm 2026 được dự báo đạt hơn 40 tỷ NDT, tương đương khoảng 5,9 tỷ USD, tăng 138% so với năm trước. Chỉ trong 5 tháng đầu năm, quy mô thị trường đã vượt 22 tỷ NDT.
Nguồn cung tăng với tốc độ tương ứng. Trong nửa đầu năm 2026, khoảng 221.900 phim AI và truyện tranh AI mới được phát hành trên Douyin, tạo hơn 5.157 tỷ lượt xem.
Tuy nhiên, chỉ 1.055 tác phẩm vượt mốc 100 triệu lượt xem, tương đương khoảng 0,47%. Như vậy, khả năng sản xuất hàng loạt không đồng nghĩa khả năng tạo ra một sản phẩm thành công cũng tăng tương ứng.
Khi hàng trăm nghìn nội dung cùng tranh giành một lượng thời gian hữu hạn của người tiêu dùng, chi phí sản xuất chỉ còn là một phần của bài toán.
Ông Nguyễn Quang Huy nhấn mạnh chi phí làm phim giảm không đồng nghĩa lợi nhuận sẽ tăng.
“Bên cạnh lượt xem và doanh thu, cần theo dõi số tiền thực thu sau các khoản chi, chi phí để có một người xem trả tiền và khả năng họ tiếp tục gắn bó. Đây cũng là điểm khiến nền kinh tế phim ngắn khác với hình dung đơn giản rằng AI càng rẻ thì lợi nhuận càng cao". Ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi
Khi chi phí tạo ra thêm một bộ phim giảm, nguồn cung có thể tăng nhanh hơn nhu cầu. Cuộc cạnh tranh sau đó chuyển sang một mặt trận khác: Ai tìm được người xem với chi phí thấp hơn, giữ họ lâu hơn và chuyển đổi được nhiều người thành khách hàng trả tiền hơn.
Một bộ phim thất bại có thể biến khoản tiền tiết kiệm ở khâu sản xuất thành chi phí quảng cáo không thu hồi được. Ngược lại, nội dung thành công có khả năng được khai thác trên quy mô lớn, chuyển ngữ và phân phối sang những thị trường khác.
Theo ông Nguyễn Quang Huy, đây là lợi thế kinh tế của nội dung số bởi khả năng tiếp cận thêm người xem không khiến chi phí phân phối tăng tương ứng như nhiều mô hình truyền thống.
“Một câu chuyện được yêu thích còn có thể phát triển thành nhiều phần, chuyển ngữ và tiếp cận thị trường quốc tế”, chuyên gia phân tích.
Tiền người Việt chi trả chảy về đâu?
Sự hiện diện ngày càng lớn của các ứng dụng nước ngoài tại Việt Nam cũng đặt ra vấn đề về dòng tiền.
Khoản tiền một người dùng bỏ ra mua xu hay thuê bao không đi thẳng từ tài khoản của họ tới đơn vị làm phim.
Theo ông Nguyễn Quang Huy, với ứng dụng do doanh nghiệp nước ngoài vận hành, tiền của người dùng Việt Nam có thể đi qua ngân hàng, thẻ hoặc ví điện tử, đơn vị xử lý thanh toán và kho ứng dụng trước khi được đối soát, chuyển cho nhà cung cấp.
Nhiều người sẵn sàng nạp tiền để mở khóa các tập phim AI bị giới hạn sau những đoạn cao trào.
Chuỗi trung gian đó cũng cho thấy không thể lấy số tiền người dùng thanh toán để mặc nhiên coi là phần doanh nghiệp sản xuất nội dung được hưởng.
Với hoạt động kinh doanh xuyên biên giới, một vấn đề khác là xác định doanh thu phát sinh tại Việt Nam và nghĩa vụ thuế tương ứng.
Việc xác định doanh thu phát sinh tại Việt Nam và thực hiện nghĩa vụ thuế cần dựa trên dữ liệu giao dịch minh bạch, đồng thời phân định rõ trách nhiệm giữa các bên. Việt Nam đã có cơ chế để nhà cung cấp nước ngoài đăng ký, kê khai và nộp thuế đối với doanh thu phát sinh trong nước.
Ở chiều ngược lại, chuyên gia cho rằng doanh nghiệp Việt không nhất thiết phải sở hữu một ứng dụng phim dọc mới có thể tham gia thị trường.
Chuỗi giá trị còn gồm phát triển kịch bản, sản xuất, lồng tiếng, phụ đề, bản địa hóa, phát hành và xuất khẩu nội dung. Khi một tác phẩm có khả năng được khai thác ở nhiều nền tảng và quốc gia, quyền đối với kịch bản, hình ảnh, âm nhạc và giọng nói cũng trở thành tài sản kinh tế.
“Trong chuỗi giá trị ấy, bản quyền là nền tảng kinh tế, còn bản sắc văn hóa là lợi thế khác biệt”, chuyên gia nhận định.
Từ kinh tế chú ý đến 'chủ nghĩa hưởng thụ'
Nhà phê bình Nguyễn Phong Việt chỉ ra một số điều kiện để phim ngắn màn hình dọc tiếp tục phát triển, từ mức độ phổ biến của điện thoại thông minh, hạ tầng kết nối đến sự gần gũi nhất định về văn hóa và cảm xúc với những thị trường châu Á đã phát triển mạnh loại hình này.
Nhưng khi công nghệ khiến việc sản xuất dễ hơn, ông cho rằng thách thức không còn chỉ là làm được phim.
“Việt Nam có lợi thế khi có thể nhìn vào những gì thị trường Trung Quốc đã làm để tránh những vấp váp ban đầu. Nhưng vấn đề đặt ra là làm thế nào để tạo ra những bộ phim có bản sắc Việt, với câu chuyện gần gũi với xã hội Việt Nam”, nhà phê bình Phong Việt nói.
Mô hình kinh doanh cũng có thể tác động trực tiếp đến hình thức kể chuyện. Khi mỗi tập chỉ có vài phút để giữ khán giả, phim thường đẩy nhanh xung đột, liên tục tạo tình huống mới và kết thúc ở điểm người xem muốn biết chuyện gì xảy ra tiếp theo. Những mô-típ như tổng tài, trả thù, ngoại tình, giàu - nghèo hay đảo ngược thân phận vì thế được sử dụng thường xuyên.
Người xem ngày càng dành nhiều thời gian cho màn hình điện thoại, trong khi nội dung được chia thành những đơn vị ngắn, nhanh và dễ tiếp nhận.
Nhà phê bình Nguyễn Phong Việt cho rằng chính nhịp độ này giúp phim ngắn tạo ra trải nghiệm giải trí mới, song cũng đặt ra câu hỏi về thói quen tiếp nhận nội dung.
Người xem ngày càng dành nhiều thời gian cho màn hình điện thoại, trong khi nội dung được chia thành những đơn vị ngắn, nhanh và dễ tiếp nhận. Theo ông, nếu liên tục đắm chìm với cách giải trí này, một bộ phận khán giả có thể mất dần sự kiên nhẫn với những tác phẩm dài hơi, cần thời gian để phát triển nhân vật và cảm xúc.
Theo chuyên gia, xu hướng ưu tiên sự tiện lợi và thỏa mãn nhanh trong giải trí là một biểu hiện của “chủ nghĩa hưởng thụ”. Những tác phẩm hay, hấp dẫn và thú vị không phải lúc nào cũng có thể gói gọn trong vài phút. Những câu chuyện sâu sắc cần thời gian để giải thích, phát triển và cảm nhận.
Ở một thị trường như vậy, thứ khan hiếm có thể không còn là phim. AI có thể giúp một cá nhân hay nhóm nhỏ tạo thêm hàng loạt nội dung. Nền tảng số có thể đưa chúng đến hàng triệu màn hình. Nhưng thời gian mỗi người dành cho giải trí vẫn hữu hạn.
Bởi vậy, nền kinh tế phim ngắn đang hình thành không đơn thuần là cuộc đua xem ai làm phim với chi phí thấp nhất. Cuộc cạnh tranh thực sự nằm ở việc ai giành được thời gian của khán giả, giữ họ qua từng tập phim và biến những phút chú ý đó thành doanh thu tiền tỷ.
