Mỗi độ thu về, hoa sữa lại trở thành tâm điểm tranh cãi khi mùi hương quá nồng, bị phản ánh gây ảnh hưởng đến sức khỏe và sinh hoạt của người dân thủ đô. Mới đây, lãnh đạo thành phố giao các đơn vị liên quan rà soát mật độ cây trên các tuyến phố, khu vực dân cư. Sở Xây dựng Hà Nội yêu cầu thực hiện các biện pháp kỹ thuật nhằm giảm mùi hương, trong đó nghiên cứu cắt tỉa các chùm hoa.
Trong âm nhạc và thơ ca, loài hoa này từ lâu là biểu tượng đặc trưng của mùa thu Hà Nội. Trước năm 1975, hoa sữa hiện diện trong một số sáng tác như Chiếc lá cuối cùng (Đoàn Chuẩn), Mùa hoa sữa (Huy Thục phổ thơ Hải Như). Tuy nhiên giai đoạn này, hoa sữa mới chỉ là một nét chấm phá nhẹ nhàng, chưa phải nguồn cảm hứng lớn của các văn nghệ sĩ.
Loài hoa này "trỗi dậy" kể từ ca khúc Hoa sữa của nhạc sĩ Hồng Đăng. Năm 1978, đạo diễn Đức Hoàn đặt hàng ông viết nhạc cho bộ phim điện ảnh Hà Nội mùa chim làm tổ. Khi phim gần hoàn tất cảnh quay, nhạc sĩ vẫn bí ý tưởng. Đúng lúc ấy, nhà thơ Nguyễn Hương Trâm gợi ý ông viết về loài hoa nở nồng nàn góc phố Nguyễn Du nhưng thời điểm đó còn ít người để ý. Khi đặt bút sáng tác, Hồng Đăng thậm chí chưa từng tận mắt thấy hay thưởng thức hương thơm. Thế nhưng, chỉ qua một lời gợi mở, ông đã nhanh chóng hoàn thành nhạc phẩm để đời.
Ca khúc mượn thiên nhiên lãng mạn khắc họa mối tình dang dở: "Em vẫn từng đợi anh như hoa từng đợi nắng. Như gió tìm rặng phi lao, như trời cao mong mây trắng". Ký ức người ở lại gắn liền với từng góc phố: "Em vẫn từng đợi anh trên những chặng đường quen. Tiếng hát ai xao động, thoáng mùi hoa êm đềm".
Ở đó, hoa sữa làm chứng nhân: "Kỷ niệm ngày xưa vẫn còn đâu đó. Những bạn bè chung, những con đường nhỏ. Hoa sữa vẫn ngọt ngào đầu phố đêm đêm...". Sau khi Nghệ sĩ Nhân dân Lê Dung thể hiện đầu tiên trong phim, học sinh - sinh viên thời ấy đua nhau chép tay vào sổ lưu niệm. Đến năm 1986, qua băng cassette của ca sĩ Nhã Phương, ca khúc tạo "cơn sốt" trên toàn quốc. Về sau, nhiều giọng ca tên tuổi như NSND Thanh Hoa, Hồng Nhung hay Hồ Quỳnh Hương đều thể hiện lại, trong đó bản thu của Thanh Lam được đánh giá là nồng nàn nhất.
Nhiều người cho rằng chính sức lan tỏa của ca khúc đã thúc đẩy việc trồng hoa khắp các phố phường. Mật độ cây dày đặc về sau gây ra cảm giác nồng gắt mỗi mùa hoa nở rộ, khiến không ít người than phiền vui với tác giả. Nhạc sĩ Hồng Đăng sinh thời thường hóm hỉnh nhận "tội lớn" ấy, nhưng với ông, niềm hạnh phúc lớn nhất là tác phẩm đã sống bền bỉ trong lòng công chúng, góp phần mang về cho ông Giải thưởng Lớn - Vì tình yêu Hà Nội (Giải thưởng Bùi Xuân Phái) năm 2021.
Sức hút từ tác phẩm của Hồng Đăng mở đường cho loạt sáng tác mang dấu ấn loài hoa này trong thập niên 1980 và 1990, từ Bâng khuâng hoa sữa (Vũ Thanh - Hoàng Cát), Mùa hoa tôi yêu (Đức Minh), Nhớ về Hà Nội (Hoàng Hiệp), Khúc hát chiều Hà Nội (Lương Vĩnh - Hải Như) đến các tuyệt phẩm của Phú Quang như Em ơi Hà Nội phố (thơ Phan Vũ) hay Im lặng đêm Hà Nội (thơ Phạm Thị Ngọc Liên).
* Ca khúc "Nhớ mùa thu Hà Nội" (Trịnh Công Sơn) - Hồng Nhung thể hiện
Trong dòng chảy đó, Nhớ mùa thu Hà Nội của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn (sáng tác năm 1985 sau chuyến thăm thủ đô) cũng trở thành bài hát được yêu mến. Bằng đôi mắt của người lữ khách phương Nam và tâm hồn tri âm, Trịnh Công Sơn thu trọn phong vị thu Hà Nội: "Mùa hoa sữa về thơm từng cơn gió. Mùa cốm xanh về thơm bàn tay nhỏ. Cốm sữa vỉa hè thơm bước chân qua". Nhạc sĩ Văn Cao từng nhận xét đây là tác phẩm "đầy đủ và đậm chất Hà Nội nhất". Bản nhạc được vinh danh trong nhóm tác phẩm tiêu biểu sau năm 1975, gắn liền với tiếng hát Hồng Nhung, Khánh Ly, Mai Hoa.
Cuối thập niên 1980, Hà Nội mùa hoa sữa của nhạc sĩ Nguyễn Chí Vũ (lời Nhật Tân) cũng ghi dấu ấn qua giọng hát NSƯT Tiến Hỷ. Bài hát mang giai điệu êm ả, kể về cuộc chia tay xúc động giữa người lính và cô gái nơi hậu phương: "Mùa thu, bao mùa thu đi qua. Em vẫn nhớ mùa thu ấy. Đêm chúng mình chia tay. Hoa sữa ngọt ngào, ngọt ngào".
* Ca khúc "Hà Nội mùa hoa sữa" (Nguyễn Chí Vũ) - Tiến Hỷ thể hiện
Đến đầu thập niên 1990, Hà Nội mùa vắng những cơn mưa của nhạc sĩ Trương Quý Hải, phổ thơ Bùi Thanh Tuấn (Chia tay người Hà Nội), tiếp tục tạo hiện tượng. Tác giả bài thơ - một chàng trai phương Nam chưa từng đặt chân đến Hà Nội - đã viết nên tứ thơ qua lời kể của bè bạn: "Hà Nội mùa này vắng những cơn mưa/ Cái rét đầu đông giật mình bật khóc/ Hoa sữa thôi rơi những chiều tan học/ Cổ Ngư xưa lặng lẽ dấu chân buồn".
Đồng cảm với góc nhìn ấy, nhạc sĩ Trương Quý Hải hoàn thành giai điệu chỉ trong 30 phút. Ca khúc ra mắt lần đầu qua giọng hát Thanh Tâm năm 1993, trước khi bùng nổ qua tiếng hát Cẩm Vân trong album Hà Nội đêm trở gió (1996) và trụ vững trên bảng xếp hạng Làn Sóng Xanh suốt thời gian dài.
Dấu ấn tiếp tục được nối dài trong âm nhạc đương đại qua Mối tình đầu (Thế Duy), Nồng nàn Hà Nội (Nguyễn Đức Cường) hay Hà Nội 12 mùa hoa (Giáng Son). Qua thời gian, hoa sữa không đơn thuần là một loài hoa mà đã trở thành "chìa khóa" mở ra sự hoài niệm và biểu tượng cảm xúc của những tâm hồn yêu Hà Nội.
* Ca khúc "Mối tình đầu" (Thế Duy) - Tấn Minh thể hiện
